نسخه «همدلي اجتماعي» براي عبور از اندوه جمعي

در مواجهه با بحران‌هاي اجتماعي، آنچه بيش از هر چيز مي‌تواند جامعه را از فروغلتيدن در چرخه كينه و شكاف نجات دهد، نه برخوردهاي سختگيرانه، بلكه تقويت همدلي، گفت‌وگو و به ‌رسميت شناختن احساسات عمومي است. هر جامعه‌اي در مقاطعي با بحران‌هايي روبه‌رو مي‌شود كه فراتر از يك حادثه يا رخداد مقطعي، به «اندوه جمعي» تبديل مي‌شوند. اندوهي كه اگر به ‌درستي مديريت نشود، مي‌تواند مسير خود را از سوگواري و همدلي، به خشم، بي‌‌اعتمادي و كينه تغيير دهد. تجربه‌هاي گذشته نشان مي‌دهد عبور از چنين وضعيت‌‌هايي، بيش از آنكه به ابزارهاي قهري نياز داشته باشد، محتاج درك اجتماعي و مديريت هوشمندانه احساسات عمومي است. در تجربه‌هاي پيشين، از جمله رخداد‌هايي كه جامعه را در شوك و غم فرو برد، يك راهكار مشخص توانست از عميق‌تر شدن شكاف‌ها جلوگيري كند و آن تبديل اندوه فردي به غم عمومي و همدلانه است. وقتي جامعه احساس كند ديده مي‌شود، شنيده مي‌شود و دردش به رسميت شناخته مي‌شود، احتمال تبديل غم به خشم جمعي به‌طور قابل‌ توجهي كاهش مي‌يابد. اين همان نقطه‌اي است كه نقش نهادهاي عمومي، به‌ويژه مديريت شهري و دولت، برجسته مي‌شود. همدلي اجتماعي، صرفا يك رفتار نمادين يا احساسي نيست؛ بلكه ابزاري موثر براي كاهش تنش و بازسازي سرمايه اجتماعي است. اقداماتي مانند ابراز همدردي رسمي، ديدار با خانواده‌هاي آسيب‌‌ديده يا حتي استفاده از فضاهاي شهري براي بازتاب احساسات عمومي مي‌تواند پيام روشني به جامعه بدهد: «شما تنها نيستيد». اين پيام، اگر صادقانه و فراگير منتقل شود، اثر تسكين‌دهنده‌اي دارد كه هيچ دستور اداري يا امنيتي قادر به جايگزيني آن نيست. در مقابل، ناديده گرفتن اندوه عمومي يا تلاش براي عبور سريع و بي‌توجه از آن، مي‌تواند زمينه‌‌ساز انباشت نارضايتي شود. اندوه سركوب‌ شده، معمولا دير يا زود به شكل خشم يا بي‌اعتمادي بروز مي‌كند. 

از همين رو است كه بسياري از جامعه‌شناسان معتقدند مديريت بحران، پيش از آنكه يك مساله فني يا سياسي باشد، يك مساله اجتماعي و رواني است. نكته مهم ديگر، تركيب سني و نسلي افرادي است كه در بسياري از رخدادهاي اخير نقش داشته يا آسيب ديده‌اند. بخش قابل ‌توجهي از اين افراد، نوجوانان و جواناني هستند كه نخستين تجربه جدي اعتراض يا كنش اجتماعي خود را پشت سر گذاشته‌اند. اين نسل، با نسل‌‌هاي پيشين تفاوت‌‌هاي جدي دارد؛ هم در شيوه دريافت خبر، هم در زبان، هم در انتظارات. پاسخ دادن به پرسش‌هاي جديد با پاسخ‌هاي قديمي، معمولا نتيجه‌بخش نيست و حتي مي‌تواند فاصله‌ها را بيشتر كند. در چنين شرايطي، آموزش نقش كليدي پيدا مي‌كند؛ آموزشي دوطرفه. از يك سو، آموزش شيوه‌هاي درست اعتراض كردن، گفت‌وگو و مطالبه‌گري براي شهروندان و از سوي ديگر، آموزش مديريت اعتراض و كنترل تنش براي نهادهاي مسوول. تجربه كشورهاي مختلف نشان مي‌دهد كه استفاده از روش‌هاي كم ‌هزينه‌تر و غيرخشونت‌‌آميز، نه‌تنها امنيت را تضعيف نمي‌كند، بلكه به كاهش اصطكاك و افزايش اعتماد متقابل كمك مي‌كند. از سوي ديگر، نبايد از نقش رسانه و منابع خبري در كاهش اندوه اجتماعي غافل شد. نسل جديد، ديگر وابسته به منابع رسانه‌اي و خبري محدود و رسمي نيست و به طيف گسترده‌اي از رسانه‌هاي جهاني و شبكه‌هاي اجتماعي دسترسي دارد. اگر روايت رسمي نتواند اعتماد ايجاد كند يا با زبان اين نسل سخن بگويد، روايت‌هاي غيررسمي جاي آن را مي‌گيرند؛ روايت‌هايي كه لزوما قابل مديريت يا اصلاح نيستند. همين مساله، ضرورت بازنگري در سياست‌هاي ارتباطي و رسانه‌اي را دوچندان مي‌كند. نهادهايي مانند شهرداري‌ها، آموزش‌ و پرورش و دولت، هر كدام ابزارهايي در اختيار دارند كه مي‌توانند در كاهش آلام اجتماعي موثر باشند. از فضاهاي شهري و نمادهاي بصري گرفته تا نظام آموزشي و سياست‌هاي حمايتي، همه مي‌توانند در خدمت ترميم شكاف‌ها قرار گيرند. البته بايد پذيرفت كه برخي اقدامات، هر چند لازم، اما كافي نيستند و نياز به تداوم، صداقت و هماهنگي دارند. اقدام اخير دولت چهاردهم و شخص رييس‌جمهور در ديدار با آسيب‌ديدگان به نظرم رفتار مناسبي است كه بايد با همراهي صدا و سيما و ساير رسانه‌ها بازتاب مناسبي داده شود تا مردم بدانند مديران و مسوولان نيز با غم و درد آنها همراهند و تلاش مي‌كنند آن را تسكين دهند. در نهايت، عبور از بحران‌هاي اجتماعي، نيازمند تغيير زاويه نگاه است. اگر هدف، حفظ انسجام اجتماعي و جلوگيري از تعميق شكاف‌هاست، بايد اندوه را ديد، شنيد و به رسميت شناخت. همدلي، نه نشانه ضعف، بلكه نشانه بلوغ اجتماعي و حكمراني است. جامعه‌‌اي كه بتواند از دل بحران، به گفت‌وگو و همبستگي برسد، نه‌تنها از آن بحران عبور مي‌كند، بلكه براي مواجهه با چالش‌هاي آينده نيز آماده‌تر خواهد بود.